Waarnemend lichaam

Wie waarneemt doet kennis op via zijn of haar zintuigen: men schuift op, tast toe of tast af, hoort aan of slaat gade. Maar waarnemen is ook iemand vervangen, een functie overnemen. In de titel van dit boek worden beide betekenissen van het woord bewust geactiveerd. Wilma Siccama verkent in vier hoofdstukken de spanning tussen de zintuiglijke ervaring en het gerepresenteerde lichaam in het werk van de Franse theatertheoreticus Antonin Artaud en de Ierse schrijver Samuel Beckett. Haar aandacht richt zich daarbij met name op de relatie tussen het subject en object van de blik, het sensorische verband tussen het gehoor en de spraak, en de sensibiliteit van de huid. Zintuigelijkheid laat zich traditioneel associëren met onmiddelijkheid en aanwezigheid. Met de leesstrategie van de Franse filosoof Jacques Derrida als uitgangspunt, toont Siccama aan dat de teksten van Beckett en Artaud een dergelijke aanname juist ondermijnen. Steeds opnieuw blijkt in dat proces de moderne technologie – in de vorm van filmcamera’s, bandrecords, röntgenstralen of MRI-scans – een cruciale rol te spelen. In Siccama’s analyse is bovendien een belangrijke plaats weggelegd voor de psychoanalytische theorieën van Sigmund Freud en Didier Anzieu. Het laatste hoofdstuk van haar boek vormt daarmee tevens een inleiding op het werk van Anzieu voor een Nederlandstalig publiek. Het lichaam zal in deze studie niet in eerste instantie een biologische eenheid blijken te zijn, maar vooral een culturele gestalte. Deze gestalte is het resultaat van veranderende denkbeelden in de filosofie en de psycho- analyse: van ontwikkelingen in de medische wetenschappen, geluidstechnologie en cinematografie: en van representaties in theater en literatuur. Dit complex, waarbinnen thema’s aan de orde komen als zintuiglijkheid, tekst en theatraliteit, is de culturele ruimte waarin Wilma Siccama het waarnemend lichaam opvoert.